Protocol voor Orthografische Transcriptie
(Laatste wijziging: 25 mei 1999)
A. Inleiding
Het project “Corpus Gesproken Nederlands” is een Vlaams-Nederlandse samenwerking met als doel ongeveer 10 miljoen woorden gesproken Nederlands te verzamelen. Het project wordt gefinancierd door de Vlaamse Regering, de Nederlandse Regering en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). 
Op technologisch vlak is een dergelijk corpus essentieel voor de verdere ontwikkeling van Nederlandstalige automatische spraakherkenning, en helpt het op deze manier de toekomst van het Nederlands als cultuurtaal in het veeltalig Europa veilig te stellen. Het Corpus Gesproken Nederlands is ook voor andere onderzoeksgebieden van bijzonder belang. Voorbeelden zijn lexicografie, taalonderwijs, spraak- en taalontwikkeling bij kinderen, sociolinguïstiek, psycholinguïstiek, fonetiek, fonologie en conversatieanalyse. 
Om het corpus bruikbaar te maken voor de verschillende onderzoeksgebieden is het noodzakelijk dat elk stukje opgenomen spraak vergezeld is van een orthografische transcriptie. Dit is een woordelijke neerslag van wat er gezegd is. Om een dergelijke transcriptie van zoveel mogelijk nut te laten zijn voor de verschillende wetenschappelijke doeleinden, is het nodig een aantal vooraf bepaalde regels in acht te nemen. Hieronder volgen deze regels.
B. Algemeen
Doel: een woordelijke transcriptie verkrijgen van hetgeen gezegd werd, in een vorm die nauw aansluit op het geschreven Nederlands.
Hoofdregels: 
1.	Gebruik de nieuwe spelling;
2.	Werk zo nauwkeurig mogelijk, maar verknoei geen tijd op moeilijk verstaanbare stukken of stukken waar mensen door elkaar praten; duid ze aan met *x, xxx of Xxx (zie verder).
3.	Schrijf aan het begin van een zin geen hoofdletter;
4.	Zorg ervoor dat de transcriptie alleen woorden bevat die in het CGN-lexicon staan. Controleer dit met behulp van de speciale CGN-spellingchecker;
5.	Duid woorden die niet in het CGN-lexicon staan op de volgende manier aan:
•	met een hoofdletter voor eigennamen (bijv.: Bert van Vlaanderen);
•	met toevoeging van *v voor woorden uit een vreemde taal (bijv.: tomorrow*v);
•	met toevoeging van *d voor dialectwoorden (bijv.: kortewagen*d; keuje*d);
•	met toevoeging van *z voor woorden die zwaar dialectisch zijn uitgesproken (vb.: zie D.5.)
•	met toevoeging van *n voor nieuwe woorden (bijv.: zerotolerantie*n);
•	met toevoeging van *t voor nieuwe tussenwerpsels (bijv.: amaai*t; hoppa*t);
•	met toevoeging van *u voor het weergeven van de uitspraak (bijv.: toekenbas*u; boink*u; uitges*u);
•	met toevoeging van *x bij woorden waarvan u niet zeker bent of u ze goed heeft verstaan;
6.	Soms moet een hele reeks woorden een toevoeging krijgen. Gebruik in dat geval haakjes:
u schrijft	OFWEL u schrijft	
hij zei, (v this is true v).	hij zei, this*v is*v true*v.	
7.	Gebruik de leestekens . / , / ? / ! / ... zoals dat hoort in geschreven taal;
8.	Gebruik niet de leestekens ; / : / – / ". Gebruik waar nodig ter vervanging een komma;
9.	Gebruik de code xxx voor onverstaanbare of niet-getranscribeerde gedeelten;
10.	Gebruik de code Xxx voor onverstaanbare eigennamen;
11.	Gebruik de code ggg voor duidelijk hoorbare, niet-talige sprekergeluiden (bijv. gelach);
12.	Spraakgeluiden die duidelijk veel zwakker zijn dan de overige spraakgeluiden worden niet getranscribeerd. Ook achtergrondgeluiden worden niet gestranscribeerd.
C. Nadere toelichting bij de gebruikte codes
1.	Hoofdletter voor eigennamen. Onder eigennamen wordt verstaan: plaatsnamen, persoonsnamen, merknamen, bedrijfsnamen, verenigingsnamen, etc. Schrijf eigennamen altijd zoals u denkt dat ze horen te worden geschreven, dus ook met de bijhorende hoofdletters. Wees in ieder geval consequent in uw schrijfwijze: als u eenmaal een bepaalde spelling hebt gebruikt, gebruik dan dezelfde wanneer de eigennaam nogmaals voorkomt in hetzelfde fragment. Enkele voorbeelden:
•	Roeland van Veen; professor Van Veen; mevrouw d’Ancona (Nederland)
•	Romain De Coninck; Frank Van Eynde (Vlaanderen)
•	Karel de Kale; Karel de Vijfde; Jan zonder Vrees
•	Club Brugge; de voetbalclub Ajax
•	Porsche; Mercedes; Ford; Citroën
•	een Boeing zeven vier zeven;
•	Transport Vereecken; het transportbedrijf Vereecken
•	Fokker Services; de serviceafdeling van Fokker
•	de afdeling Personeelszaken
•	een Vlaamse schrijver; Nederlandstalig
•	’s-Gravenhage; Marche-en-Famenne
•	de Bijlmer; de Dorpsstraat
•	De Meern; Den Dungen; Den Haag
Het spreekt voor zich dat eigennamen die normaal zonder hoofdletter worden geschreven, ook nu zonder hoofdletter geschreven worden:
•	maandag, dinsdag, …
•	januari, februari, …

2.	*v voor woorden uit een vreemde taal. Hieronder wordt verstaan: woorden die niet voorkomen in de Standaardnederlandse woordenschat maar wel in een vreemde taal.
•	incredible*v, dat had ik nooit gedacht.
•	saluut, (v see you tomorrow v).
•	cave*v canem*v is Latijn voor, pas op voor de hond.
Vreemde woorden die in het Nederlands zijn ingeburgerd en in het CGN-lexicon staan, krijgen echter geen *v. Ook eigennamen uit een vreemde taal krijgen geen *v.
•	zal ze überhaupt wel te weten komen waar Freetown ligt?
•	bij het opstarten van de computer krijg je een jingle te horen.
•	save die file eens.
•	in Friesland is skûtsjesilen een nationale sport.

3.	*d voor dialectwoorden of  voor woorden die hun oorsprong vinden in het dialect. (zie regel D.4. voor voorbeelden).
4.	
*z voor Standaardnederlandse woorden die zwaar dialectisch worden uitgesproken (zie regel D.5. voor voorbeelden).
5.	*n voor nieuwe woorden. Hieronder wordt verstaan: woorden die volgens u correct Nederlands zijn maar die, bij spellingchecking, (nog) niet in het lexicon blijken te staan. Hieronder vallen onder andere neologismen die langzaam ingeburgerd raken in ons taalgebruik, zoals:
•	zerotolerantie*n, topprioriteit*n, millenniumprobleem*n.

6.	*t voor tussenwerpsels. Enkel de tussenwerpsels die (nog) niet in het CGN-lexicon staan, moeten een *t krijgen.
•	tsjakka*t, die zit!
•	amaaikes*t, wat gaat er nu gebeuren.
Heel wat tussenwerpsels staan reeds in het CGN-lexicon; deze moeten geen *t krijgen. Probeer een tussenwerpsel eerst zonder *t te schrijven. Voeg pas *t toe wanneer de spellingchecker protesteert (of aanvaard de suggestie van de spellingchecker).
•	nou, dat denk ik niet, hoor.
•	sjonge, wat hebben we nou?
•	allee, dat meen je toch niet, zeker.
•	awel, ’t is goed, zulle.
•	hé, kom jij ’ns even hier, alsjeblieft!
•	ik, uh, weet het niet goed, zuh.
•	mmm, dat weet ik nog zo niet.
Om het transcriberen van tussenwerpsels een beetje uniform te maken, geven we hier een lijst van veelvoorkomende, korte tussenwerpsels. Schrijf ze enkel zoals in de lijst.
ah
aha
ai
au
bah
boe	bwa
eih, eikes
goh
ha, haha
hé, hè, hei
ho	hu
hum (ook “hum hum”)
jee (ook “o jee”)
mm-hu
mmm
oeh, oei	oesje
oh, o
oho
poeh
pst
sjt, sst	tut (ook “tut tut”)
uh, uhm
uhu
wauw
woh
zuh, zulle	

7.	*u voor het weergeven van de uitspraak. Gebruik deze code wanneer iemand, om welke reden dan ook, een woord zegt dat niet (in die betekenis) in het CGN-lexicon staat, en ook niet tot één van de vorige types (*v, *d, *n, *t) behoort. Typische voorbeelden zijn: 
a.	klanknabootsingen en (opzettelijke) vervormingen
•	boink*u, hoorde ik. hij was tegen de muur gevlogen.
•	ik spreuk*u een beetje Zweuds*u.
•	hij zegt voor de grap toekenbas*u in plaats van boekentas.
b.	afgebroken woorden en versprekingen
•	de vloeistof werd uitges*u, ge*u, gesproeid.
•	neem de link*u, uh, de rechter deur!
•	ik heb me verspraakt*u, dit was een versprekeling*u. 

8.	*x bij woorden waarvan u niet zeker bent of u ze goed heeft verstaan. Gebruik deze code wanneer u, ondanks de moeilijke verstaanbaarheid van een uiting, bijna zeker weet wat er gezegd is.
•	hij kan dertig*x bladzijden per uur uit het hoofd leren. 
•	ze zei dat Jan-Peter*x nog zou komen.

9.	
xxx, -xxx, xxx- of -xxx- voor onverstaanbare uitingen. Gebruik deze code wanneer u een woord, een deel van een woord of een reeks woorden niet goed heeft verstaan en u er ook niks van kunt maken. Duid ook uitingen die niet bij het eigenlijke gesprek horen, die zeer moeilijk te transcriberen zijn of te veel achtergrondlawaai bevatten, aan met xxx.
•	ik heb al xxx bladzijden gelezen.
•	ik heb al xxx-enzeventig bladzijden gelezen.
•	ik heb al achten-xxx-tig bladzijden gelezen.

10.	Xxx bij onverstaanbare eigennamen. Gebruik deze code wanneer u een woord niet goed heeft verstaan en er ook niets van kunt maken, maar toch zeker weet dat er een eigennaam gezegd is.
•	dit truitje heb ik bij Xxx gekocht.
•	ze zei dat Xxx nog zou komen.

11.	ggg voor duidelijk hoorbare sprekergeluiden, zoals gelach, gehuil, gegil, luid gekuch, etc. Enkele voorbeelden:
•	even m'n keel schrapen hoor. ggg. zo, dat is beter.
•	ken je die mop van die man die naar Parijs ging? nou, hij ging niet, ggg.

12.	Duid zwakke, meestal weinig betekenisvolle sprekergeluiden in het geheel niet aan:
•	in- en uitademen, zacht kuchje, gesmak met de lippen, klikje met de tong;
•	schrapen van de keel, krakend keelgeluid bij het begin van een uiting, etc.
Duid achtergrondgeluiden (niet afkomstig van de spreker) ook in het geheel niet aan:
•	voorbijrijdende auto, dichtslaande deur, etc.
D. Hoe gesproken taal neerschrijven?
1.	Schrijf woordelijk neer wat er gezegd is. Hiermee bedoelen we dat u niets verandert aan wat er gezegd is; ook niet wanneer de spreker foutieve zinsconstructies gebruikt of grammaticale fouten maakt:
u hoort en schrijft	u verbetert dit dus NIET tot	
de koe dat graast.
de open venster.
hun zijn er al.	de koe die graast.
het open venster.
zij zijn er al.	

2.	Gebruik enkel woorden uit het CGN-lexicon. Dit lexicon zou in principe alle Standaardnederlandse woorden uit de geschreven taal moeten bevatten. We vermelden hier expliciet een aantal vormen die wel degelijk in het CGN-lexicon zitten (hoewel eventueel betwist kan worden of ze wel tot het Standaardnederlands behoren). Het gebruik van onderstaande vormen is niet alleen toegelaten, maar ook verplicht indien van toepassing.
a.	De volgende gereduceerde vormen (’k, ’t, ’s, ’m, ’r, ’ns, d’r, m’n, z’n, da’s, zo’n, ie) behoren tot het lexicon, schrijf ze dus ook wanneer ze gebruikt worden.
u hoort	dus u schrijft	u schrijft dus NIET	
/kmoet hier weg/	’k moet hier weg.	ik moet hier weg.	
/tis waar/	’t is waar.	het is waar.	
/savonds/	’s avonds.	des avonds.	

/ik hepm gezien/	ik heb ’m gezien.	ik heb hem gezien.	
/ik hepr gezien/	ik heb ’r gezien.	ik heb haar gezien.	
/kijk s hier/ of /kijk ns hier/	kijk ’ns hier.	kijk eens hier.	
/dr is geen plaats/	d’r is geen plaats.	er/daar is geen plaats.	
/drtussen, druit, ../	d’rtussen, d’ruit, …	ertussen, eruit, …	
/mn huis, zn auto/	m’n huis, z’n auto.	mijn huis, zijn auto..	
/das nie waar/	da’s niet waar.	dat is niet waar.	
/zoon tas heb ik ook/	zo’n tas heb ik ook.	zo een tas heb ik ook.	
/daar is ie/	daar is ie.	daar is hij.	
Gebruik deze vormen slechts waar ze van toepassing zijn, dus niet in het volgende geval:
u hoort	dus u schrijft	u schrijft dus NIET	
/zo een tas heb ik ook/	zo een tas heb ik ook.	zo’n tas heb ik ook.	
b.	De veelgebruikte Zuid-Nederlandse vormen “ge” en “gij” (en alle bijhorende werkwoordsvormen) worden aanvaard binnen het CGN-lexicon. Verander ze dus niet in “je” of “jij”.
u hoort en schrijft	u schrijft dus NIET	
gij loopt snel, zeg.	jij loopt snel, zeg.	
gij moogt weggaan.	jij mag weggaan.	
zijt ge weg?	ben je weg?	
c.	De verkleinwoorden op -ke, -ske, -eke zijn toegelaten. Het is mogelijk dat verschillende van deze vormen bij spellingcontrole nog niet in het CGN-lexicon blijken te zitten. Het is in dat geval de bedoeling dat u ze toevoegt aan het lexicon door “*n” te schrijven.
u hoort en schrijft	u schrijft dus NIET	
meiske, tikkerke.	meisje, tikkertje.	
dingske, boekske.	dingetje, boekje.	
huizeke, kapelleke.	huisje, kapelletje.	
d.	De volgende uitspraakvarianten en soortgelijke gevallen zijn opgenomen in het CGN-lexicon omdat ze voldoende hoorbaar zijn én voldoende ingeburgerd zijn in de schrijftaal (vergelijk met regel D.3.d.).
u hoort en schrijft	u schrijft dus NIET	
ik hou van jou.	ik houd van jou.	
snij nu een ui fijn.	snijd nu een ui fijn.	
ik rij met de wagen.	ik rijd met de wagen.	
een ouwe man.	een oude man.	
dat gaat je niet in de kouwe kleren zitten.	dat gaat je niet in koude kleren zitten.	
een goeie grap.	een goede grap.	
een dooie man.	een dode man.	
een kwaaie kerel.	een kwade kerel.	
rooie haren.	rode haren.	

3.	
Probeer niet weer te geven hoe de woorden zijn uitgesproken. Dit zou immers al snel leiden tot een soort fonetische transcriptie. Dit is niet de bedoeling van een orthografische transcriptie; deze mag alleen woorden uit het CGN-lexicon bevatten (tenzij er *v, *d, *n, *t of *u wordt toegevoegd).
a.	Duid verbindingsklanken tussen twee woorden niet aan. (Dit gebeurt ook niet in geschreven taal.)
u hoort	maar toch schrijft u	
/het leukenis/	het leuke is.	
/speeldenij goed?/	speelde hij goed?	
/lieptie snel?/	liep ie snel?	
/wadister hier aan de hand?/	wat is er hier aan de hand?	
b.	Duid niet aan in de transcriptie wanneer klanken niet of onvolledig zijn uitgesproken (tenzij het duidelijk om dialectische invloeden gaat, bvb. diplom*d, zie onder D.4.c).

u hoort	maar toch schrijft u	
/da vin ik nie/	dat vind ik niet.	
/ik ben no nie klaar/
/’k moe ier weg!/
/wa is er nie goe?/	ik ben nog niet klaar.
‘k moet hier weg!
wat is er niet goed?	
/jebt niets gezegd/	je hebt niets gezegd.	
/ik eb dantwoorden/	ik heb de antwoorden.	
c.	Duid kleine klankveranderingen niet aan in de transcriptie. (Vergelijk dit met regel D.5., waar het gaat om zwaardere, dialectische klankveranderingen, bijv. /bruudruuster/).
u hoort	maar toch schrijft u steeds	
/ootoo/ (Nl) of /ottoo/ (Vl)	auto.	
/terapuit/ (Nl) of /terapeut/ (Vl)	therapeut.	
/trem/ (Nl) of /tram/ (Vl)	tram.	
/zeuven/ (Nl) of /zeven/ (Vl)	zeven.	
/mart/, /srift/, /asjeblief/	markt, schrift, alsjeblieft.	
d.	De volgende soorten uitspraakvarianten willen we niet opnemen in het CGN-lexicon, omdat ze onvoldoende hoorbaar zijn óf onvoldoende ingeburgerd zijn in de schrijftaal. Als u dergelijke varianten hoort, schrijf dan de Standaardnederlandse vorm (dit in tegenstelling met regel D.2.d.).
u hoort	maar toch schrijft u	
/ze houwen van elkaar/	ze houden van elkaar.	
/we rijen weg/	we rijden weg.	
/een gouwe ring/	een gouden ring.	
/’t is lang geleje/	’t is lang geleden.	
/ik ben niet echt tevrejen/	ik ben niet echt tevreden.	

4.	Duid alle dialectwoorden en -constructies die niet bestaan in het Standaardnederlands maar wel in dialect aan als dialect. We sommen hier de types van afwijkingen op:

a.	De typisch Zuid-Nederlandse verbuiging van lidwoorden, voornaamwoorden, adjectieven en substantieven:
•	ne*d cola, nen*d auto, den*d boom.	
•	zijne*d cola, mijnen*d auto, Jan, mijne*d man.	
•	nen*d blauwen*d auto, nen*d dikken*d boom, mijnen*d goeien*d vriend.	
•	dienen*d dikken*d, diejen*d zwarten*d.	
b.	Duid de typische, Zuid-Nederlandse combinatie /kik/ aan met ekik*d:
u hoort	dus u schrijft	u schrijft dus NIET	
/alzkik weg moet/	als ekik*d weg moet.	als (ik) ik weg moet.	
/da weetkik niet/	dat weet ekik*d niet.	dat weet (ik) ik niet.	
c.	De vormen met /de (gij)/ en /me (wij)/ die samenklitten met het vorige woord:
•	waarde*d gij dat? zijde*d nu al groot genoeg? (= waart gij dat? zijt ge nu al …)	
•	als ge moe zijt dan moede*d slapen, dat weette*d gij wel. (= … dan moet ge slapen, dat weet gij wel.)	
•	ik denk dadde*d gij weg zijt. (= … dat gij weg zijt.)	
•	ebde*d geen tijd?   OF   edde*d geen tijd? (= hebt ge geen tijd.)	

•	ik denk damme*d toffe jongens zijn. (= ik denk dat we toffe jongens zijn.)	
•	game*d wij nu al weg? (= gaan wij nu al weg?)	
•	emme*d wij geen tijd? (= hebben wij geen tijd?)	
d.	Dialectische getinte woorden of constructies uit de spreektaal die teveel afwijken van de geschreven taal om ze te vervangen door de Standaardnederlandse vorm.
•	wulle*d, wulder*d, wijle*d (= wij); gulle*d, gulder*d, gijle*d (= jullie); zulder*d, zulle*d, zijle*d (= zij).	
•	in dees*d geval, dees*d doos (= deze).	
•	mande*d, doze*d, schijve*d.	
•	deze morgend*d, een diplom*d, ’tzelfste*d.	
•	’t is topen*d dat niejen*d regent op diejen*d dag.	
•	ik denk da’kik*d weg ben. moe’k*d eens komen kijken? (= dat ik, moet ik).	
•	daarvoor ennekik*d geen tijd, zuh! (= heb ik).	
e.	Echte dialectwoorden (die al dan niet dialectisch zijn uitgesproken): 
•	Nederland: keuje*d (= varken); trulen*d (= rollen); verrampeneren*d (= ruïneren).	
•	Vlaanderen: kortewagen*d (= kruiwagen); savatten*d (= sloffen, pantoffels); persienne*d (= rolluik).	

5.	Duid woorden die wél tot het Standaardnederlands behoren maar zwaar dialectisch zijn uitgesproken, aan met *z.
u hoort	u schrijft	
/kap nâh/	kap nou*z.	
/laatseplaan/	Leidseplein*z.	
/bruudruuster/	broodrooster*z.	
/ksaajn terug thoas/	’k zijn*z terug thuis*z.	

E. Het gebruik van leestekens
1.	Gebruik bij het transcriberen enkel de volgende leestekens: punt, komma, vraagteken, uitroepteken en beletselteken ( . / , / ? / ! / ... ). Gebruik deze leestekens zoals u dat normaal zou doen in geschreven taal, tenzij anders vermeld (regel E.3.i en E.3.j). Hieronder volgt een aantal regels en voorbeelden die u moeten helpen bij het correct plaatsen van de leestekens. Andere leestekens; kommapunt, dubbele punt, gedachtestreepje, aanhalingstekens, e.d. ( ; / : / – / " ) worden niet gebruikt.
2.	
Gebruik een punt om het einde van een zin aan te geven. Splits een zin niet te snel op in aparte zinnen. Wat samen hoort, blijft in dezelfde zin staan:
•	ik kwam met de trein en heb er de krant gelezen.
•	ik kwam met de trein en ik heb er de krant gelezen.
•	ik kwam met de trein en met de bus.
•	ik kwam met de trein, mijn vrouw had immers de auto nodig.
•	ik kwam met de trein, omdat mijn vrouw de auto nodig had.
•	ik kwam met de trein, want mijn vrouw had de auto nodig.
•	ik kwam met de trein, maar daardoor was ik iets later.
•	die dag kwam ik met de trein en was ik veel vlugger.
•	die dag kwam ik met de trein en ik was veel vlugger.
•	die dag kwam ik met de trein, toen was ik veel vlugger.
Als er echter een lange aaneenschakeling van nevenschikkende deelzinnen ontstaat, splits dan wél op in aparte zinnen:
•	tenminste, het was ideaal toen we er met z’n tweeën woonden. maar, uh, nu wonen we met z’n vijven en het wordt een beetje aan de kleine kant.
•	de gemeenten leveren niet aan maar we kunnen 't wel bewerken. maar dat is dus al drie jaar lang zo en ik weet niet hoelang dat nog zo doorgaat.
Splits ook op in aparte zinnen als de nevenschikkende zinnen op zichzelf kunnen staan én u een duidelijke pauze tussen de deelzinnen hoort:
•	ik kwam met de trein. mijn vrouw had immers de auto nodig.
•	ik kwam met de trein. daarna nam ik de bus.
•	die dag kwam ik met de trein. toen was ik veel vlugger.

3.	Gebruik steeds een komma in de volgende gevallen. Enkele voorbeelden:
a.	bij allerhande opsommingen:
•	een winkel waar je eieren, melk en kaas kunt kopen.
•	Gerard is een leuke, lichtjes grijzende, oude man.
•	de kindertjes met een hoedje op, handschoenen aan.
b.	bij aansprekingen:
•	mevrouw Verburg, ik moet u beschermen.
•	ik denk, mevrouw Verburg, dat ik u moet beschermen.
c.	bij tussenwerpsels e.d.:
•	ik denk, uh, dat iedereen Danny wel kent, hoor.
•	er ligt lekkere, ja, lekker lichte parketvloer.
d.	bij herhalingen/hernemingen:
•	ik denk, ik denk dat iedereen Danny wel kent.
•	ik denk, ik vermoed dat iedereen Danny wel kent.
e.	voor en achter een bijstelling/bijzin/bijvoegelijke bepaling:
•	Gerard, een verstandige grijsaard, zat te lezen.
•	Gerard, die een verstandige grijsaard was, zat te lezen.
•	Gerard, met wie ik in de klas zat, zat te lezen.
Let hierbij wel op het verschil tussen de volgende zinnen:
•	de bomen die dood zijn, hakken we om. (alleen de dode bomen worden omgehakt.)
•	de bomen, die dood zijn, hakken we om. (alle bomen zijn dood en we hakken ze allemaal om.)
f.	
tussen twee werkwoordsvormen in verschillende deelzinnen:
•	in het rapport dat je besproken hebt, ontbreekt er iets.
•	aangezien er gewonden waren, heb ik de ziekenwagen gebeld.
g.	voor een voegwoord dat twee nevengeschikte zinnen verbindt (behalve bij “en” en “of”):
•	ik kwam met de trein, want mijn vrouw had de auto nodig.
•	ik merkte dat ik niet gelegen kwam, dus ben ik maar weggegaan.
•	ik kwam met de trein en ik heb er de krant gelezen.
h.	daar waar het de leesbaarheid ten goede komt (evt. zelfs voor “en” en “of”):
•	ik heb acht pennen, Jan ook.
•	hij gaf haar, en zij hem, de schuld.
•	omdat er regen voorspeld is, en er geen overdekte tribunes zijn, gaat de voorstelling niet door.

Gebruik in de volgende twee gevallen, hoewel dat op deze plaatsen in geschreven taal normaal niet gebeurt, ook een komma:
i.	tussen twee eigennamen:
•	en toen gaf Jan, Piet Jansen een boek. 	(= Jan gaf Piet Jansen een boek)
•	en toen gaf Jan-Piet, Jansen een boek. 	(= Jan-Piet gaf Jansen een boek)
•	en toen kocht Fokker, Scandinavian Airlines. 	(= Fokker kocht Scandinavian Airlines)
j.	 (waar nodig) ter vervanging van andere leestekens ( ; / : / - / " ):
•	hij zei, de gevolgen worden echt wel onderschat.
•	de gevolgen, zei hij, worden echt wel onderschat.
•	de gevolgen worden echt wel onderschat, zei hij.
•	een stijging van bijna een dubbeltje in de verhouding gulden, Zwitserse franc.
•	financiële lasten tegenover baten, vier en een half miljoen.
•	toen dacht ik, ik wil helemaal niet in een nieuwere wijk.

Wanneer u twijfelt tussen een komma of geen komma, plaats dan alleen een komma als het de interpretatie van de zin ten goede komt.

4.	Gebruik het vraagteken (?) bij verschillende soorten vraagzinnen:
•	gaat Marietje naar huis?
•	waarom ga je niet mee?
•	dat meen je toch niet? 
•	Jan komt ook?

5.	Gebruik het uitroepteken (!) bij een uitroep:
•	dat is fantastisch!
•	Jan! telefoon!

6.	Gebruik het beletselteken (…) daar waar een spreker, om welke reden dan ook, zijn zin niet meer afmaakt. Gebruik geen spatie vóór het beletselteken:
•	mmm, niet als het... ik zal zien hoe mijn stages meevallen.
•	spreker A: ik ben woensdag naar...
spreker B: ja, ja, ik weet het al! je bent naar Amsterdam geweest.

7.	
In sommige gevallen zal de intonatie van een spreker bepalen welk leesteken er geplaatst moet worden. Vergelijk de volgende zinnen:
•	ja, als het moet. kan het zaterdag ook?
ja! als het moet, kan het zaterdag ook.
•	Jan komt ook.
Jan komt ook!
Jan komt ook?
•	Jan komt morgenmiddag.
Jan komt, morgenmiddag.
Jan komt. morgenmiddag. (als de spreker een hele lange pauze laat vallen.)
•	Volgende week niet!
Volgende week niet?
Volgende week, niet?

8.	Schrijf na elke uiting steeds een punt, vraagteken, uitroepteken of beletselteken ( . / ? / ! / ...), ook wanneer de uiting geen volledige zin is of maar uit één woord bestaat.
•	een biertje, graag.
•	een doelpunt van Jansens.
•	akkoord!
•	ja, maar...

F. Aanvullende regels en tips
1.	Schrijf getallen steeds voluit zoals ze worden uitgesproken. De getallen van 0 tot 99, de 100-tallen, de 1000-tallen en de 100.000-tallen worden aan elkaar geschreven. Verder wordt alles gescheiden door spaties. (Om het typwerk te verlichten is het ook toegelaten om de getallen van 0 tot 99, de 100-tallen, de 1000-tallen en de 100.000-tallen als cijfers te schrijven. Ze zullen automatisch omgezet worden naar de voluit geschreven vorm.)
u hoort en schrijft	OFWEL u schrijft 	
drieënvijftig.	53.	
tweehonderd drie.	200 3.	
tweehonderd en drie.	200 en 3.	
achttienhonderd zevenendertig.	1800 37.	
duizend achthonderd zevenendertig.	1000 800 37.	
twaalfduizend tweehonderd drieënvijftig.	12000 200 53.	
vijfhonderdduizend.	500000.	
drie miljoen vijfhonderd tweeëndertigduizend.	3 miljoen 500 32000.	
vijftien komma zesentwintig twaalf.	15 komma 26 12.	
Als het woord “een” wordt uitgesproken zoals het cijfer “1”, dan moet het getranscribeerd worden als “één” of als “1”.
u hoort	u schrijft	
/n auto/	een auto.	
/één auto/	één auto   OF   1 auto.	
/er is één en ander gaande/	er is één en ander gaande   OF   er is 1 en ander gaande.	
Schrijf rangtelwoorden en getallen die deel uitmaken van een woord steeds voluit:
u hoort en schrijft	u schrijft NIET	
de tweede keer.	de 2de keer; de 2de keer.	
een veertienjarige.	een 14-jarige.	

2.	Gebruik het koppelteken zoals in geschreven taal. Bijvoorbeeld in de volgende gevallen:
•	een in- en uitgang; een zee-engte; de West-Europese economie.
Gebruik echter geen koppelteken tussen twee woorden, als leesteken:
u schrijft	u schrijft NIET	
de stand was 1, 2   OF   de stand was één, twee.	de stand was 1 – 2.	
de match Brugge, Anderlecht.	de match Brugge – Anderlecht.	

3.	Schrijf gespelde letters (of klanken) met hoofdletters, zoals in onderstaande tabel. Meerdere gespelde letters die na elkaar komen, worden gescheiden door een spatie.
u hoort	u schrijft	u hoort	u schrijft	u hoort	u schrijft	u hoort	u schrijft	u hoort	u schrijft	
/aa/	A	/gee/	G	/em/	M	/es/	S	/zet/	Z	
/bee/	B	/haa/	H	/en/	N	/tee/	T	/au/	AU of OU	
/see/	C	/ie/	I	/oo/	O	/uu/	U	/ij/	IJ of EI	
/dee/	D	/jee/	J	/pee/	P	/vee/	V	/eu/	EU	
/ee/	E	/kaa/	K	/kuu/	Q	/wee/	W	/oe/	OE	
/ef/	F	/el/	L	/er/	R	/iks/, /ieks/	X	/ui/	UI	
Schrijf nooit ‘Y’, maar schrijf wat u hoort: i-grec, IJ, ypsilon, Griekse IJ, …
•	yoghurt wordt gespeld als i-grec O G H U R T.
•	X IJ Z, zijn de drie laatste letters van het alfabet.
•	hij is een lijder met lange IJ.
•	baan met twee A’s, mevrouw d’Ancona met een klein D’tje.
Wanneer letters op een afwijkende manier gespeld worden, gebruikt u *u.
•	op de lagere school spelt men laf als le*u a*u fe*u.
•	ik heb hopen hout, met de hasj*u van hallo. (Vl.)

4.	Schrijf afkortingen waar die gebruikt worden door de spreker.
u hoort	u schrijft	
/bee tee wee/, /el pee gee/, /gee es em/	BTW, LPG, GSM.	
/ex wee weeër/, /ee haa bee oojer/	ex-WW’er, EHBO’er.	
/bee tee wee heffing/, /gee es em gesprek/	BTW-heffing, GSM-gesprek.	
/aa uu bee/	AUB (dus niet “a.u.b.”, zoals in de schrijftaal).	
/uva/ OF /uu vee aa/	UvA	
/er uu gee/ OF /rug/	RUG	
Schrijf nooit een afkorting wanneer er geen gezegd werd:
u hoort en schrijft	u schrijft NIET	
dat wil zeggen.	d.w.z.	
eventueel.	evt.	
met andere woorden .	m.a.w.	
Schrijf letterwoorden zoals in geschreven taal.
•	een experiment van de NASA.
•	een uitzending van de TROS of van de VARA.
Als een afkorting of letterwoord nog niet in het CGN-lexicon blijkt te staan, voegt u *n toe aan de afkorting of het letterwoord.

5.	
Gebruik steeds de nieuwe spelling:
u schrijft in de nieuwe spelling	u schrijft NIET de oude spelling	
een zee-engte.	een zeeëngte.	
de West-Europese economie.	de Westeuropese economie.	
pannenkoek.	pannekoek.	

6.	Probeer te letten op de regels met betrekking tot het al dan niet aaneenschrijven van woorden. Schrijf bij twijfel de woorden aaneen, de spellingchecker zal dan automatisch corrigeren.
u twijfelt tussen	u schrijft	na spellingscontrole wordt dit	
woensdag morgen.	woensdagmorgen.	woensdagmorgen.	woensdagmorgen.	
hij gaat er van uit.	hij gaat ervanuit.	hij gaat ervanuit.	hij gaat ervan uit.	
In sommige gevallen is er een betekenisverschil tussen het aaneengeschreven woord en het niet aaneengeschreven woord. Let dus goed op:
aaneen	niet aaneen	
dat zei ik toch, nietwaar?	dat is niet waar.	
hij is tenslotte net vader geworden.	dan heb ik ten slotte nog een opmerking.	
ze is nu tenminste tevreden.	ik wil ten minste 90 jaar worden.	
Heel wat woorden worden aaneengeschreven:
•	ervandaan, erbovenop, ernaartoe, ermiddenin, …
•	d’rvandaan, d’rbovenop, d’rnaartoe, d’rmiddenin, …
•	hij gaat ervan uit dat; die ziet eruit als; het zit erop; …